lekë shqiptar

Leku (shqip: leku shqiptar; njëjës i pashquar lek, shumës i shquar lekët, shumës i pacaktuar lekë; shenja: L; kodi: ALL) është monedha e Shqipërisë. Historikisht ndahej në 100 qintarë (shqip: qindarka; njëjës qindarkë). MONEDHA MESJETARE SHQIPTARE Monedhat më të hershme të prodhuara në tokat shqiptare datojnë që nga shekujt e 14-të dhe të 15-të, kur principatat e ndryshme lokale filluan të lëshonin monedhën e tyre. Si Principata e Shqipërisë dhe Principata e Gropës. Krahas feudalëve, disa qytete autonome në Shqipëri, si Shkodra, Durrësi dhe Drishti, prenë edhe monedhat e tyre. Prodhimi i këtyre monedhave përfundoi kryesisht në fund të shekujve të 15-të deri në të 16-të, pas pushtimit osman të Shqipërisë. MONEDHA E PARË MODERNE (1926) Leku u prezantua si monedha e parë shqiptare në shkurt të vitit 1926. Përpara kësaj, Shqipëria ishte një vend pa monedhë, duke përdorur një standard ari për të përcaktuar vlerat tregtare. Para Luftës së Parë Botërore, piastra osmane turke ishte në qarkullim të plotë. Gjatë pushtimit të Shqipërisë nga Austro-Hungaria, popullsisë iu imponuan kartëmonedhat letre të kronës austro-hungareze. Shqiptarët ngurronin t'i përdornin këto kartëmonedha dhe e bënin këtë vetëm në shkëmbime me pushtuesit. Shumica e popullsisë përdorte piastra ari dhe argjendi, ose hoqi dorë krejtësisht nga paratë dhe bënte shkëmbim në vend të tyre. Në vitin 1923, letra italiane qarkullonte në Shkodër, Durrës, Vlorë dhe Gjirokastër, dhe drahmia greke në Korçë, vlerat e së cilës ndryshonin sipas vendndodhjes dhe kurseve mbizotëruese të këmbimit në krahasim me arin. STANDARDI I ARTË Nga viti 1926 deri në vitin 1939, leku shqiptar iu përmbajtë standardit të arit de jure, me kartëmonedhat leke të konvertueshme në ar. Konvertimi i lekut në ar ishte i garantuar dhe emetimi i frangave të arit ishte i kufizuar në tre milionë njësi. Për shkak të standardit të arit, deri në vitin 1939, leku nuk pësoi inflacion të konsiderueshëm dhe sasia e monedhës në qarkullim mbeti relativisht konstante. Pas pushtimit italian të Shqipërisë, të gjitha rezervat e arit të Shqipërisë, që arrinin në total 300,000 franga ari, u konfiskuan dhe u dërguan në Reichsbank në Berlin. Ky veprim, së bashku me futjen e lirës italiane në Shqipëri, çoi në inflacion të konsiderueshëm dhe zhvlerësim të lekut. ETIMOLOGJIA Emërtimi i kësaj monedhe si "Leke" ka dy histori kontradiktore: Emri i tij u vu sipas Lekë Dukagjinit. Kjo konsiderohet etimologjia zyrtare, bazuar në diskutimet në Parlamentin e Shqipërisë në vitin 1922. Është emëruar sipas Aleksandrit të Madh, emri i të cilit shpesh shkurtohet në Leka në shqip. Portreti i Aleksandrit shfaqej në anën e përparme të monedhës 1 lek, ndërsa në anën e pasme e tregonte atë mbi kalin e tij. Fjala qindarkë vjen nga fjala shqipe qind, që do të thotë njëqind, ose nga arabishtja qintār ("njëqindpeshë"). Kështu, fjala është e krahasueshme me centime, cent, latinisht centenarius, etj. FRANGA Midis viteve 1926 dhe 1939, njësia kryesore e monedhës shqiptare ishte franga ari (anglisht: franga e artë) (Fr.A.), me vlerë 5 lekë dhe e ndarë në 100 qindar ar (cent ari), e përdorur në transaksionet ndërkombëtare. Kjo njësi ishte e ngjashme në koncept me belgën, një njësi me vlerë pesë franga belge. LEKU I PARË Në vitin 1926, u prezantuan monedhat prej bronzi në prerje 5 dhe 10 qintarë, së bashku me monedhat prej nikeli 1⁄4 Lek, 1⁄2 Lek dhe 1 Lek, dhe monedhat prej argjendi Fr.A. 1, Fr.A. 2 dhe Fr.A. 5. Ana e përparme e monedhave franke përshkruan Mbretin Zog. Në vitin 1935, u emetuan monedha prej bronzi 1 dhe 2 centësh ari, të barabarta në vlerë me 5 dhe 10 qintarë përkatësisht. Kjo seri monedhash përshkruante motive të dallueshme neoklasike, të cilat thuhet se janë ndikuar nga mbreti italian Viktor Emanueli III, i cili njihej si koleksionist monedhash. Këto monedha përshkruajnë shenjat e punishtes "R", "V" ose "L", që tregojnë Romën, Vjenën ose Londrën. Nën drejtimin e Benito Musolinit, Italia pushtoi Shqipërinë dhe lëshoi ​​një seri të re monedhash në vitin 1939 me prerje 0.20 lekë, 0.50 lekë, 1 lekë dhe 2 lekë çelik inox, dhe 5 lekë dhe 10 lekë argjend. Monedhat prej alumini-bronzi, 0.05 lekë dhe 0.10 lekë u futën në fuqi në vitin 1940. Një kurs këmbimi fiks me lirën italiane u vendos në 5:6.25 (1 lekë = 1.25 litra, ose Fr.A.1 = 6.25 litra). Këto monedha u lëshuan deri në vitin 1941 dhe mbajnë portretin e Mbretit Italian Viktor Emanueli III në anën e përparme dhe shqiponjën shqiptare me fashë në anën e pasme. Në vitin 1947, menjëherë pasi Partia Komuniste mori pushtetin, monedhat e vjetra u hoqën nga qarkullimi dhe u prezantua një monedhë e re, e përbërë nga zinku 1⁄2 Lek, 1 Lek, 2 Lek dhe 5 Lek. Të gjitha këto përshkruanin stemën kombëtare socialiste. Kjo monedhë u shtyp përsëri në vitin 1957 dhe u përdor deri në reformën monetare të vitit 1965. LEKU I DYTË Në vitin 1965, u krye një reformë monetare konfiskuese me një raport prej 10:1. Monedhat e aluminit (të datuara në vitin 1964) u prezantuan në prerje 5, 10, 20 dhe 50 qintarë dhe 1 lek. Të gjitha monedhat tregojnë emblemën e shtetit socialist. Në vitin 1969, u lëshua një seri e dytë monedhash alumini prej 5, 10, 20, 50 çentrash dhe 1 lekësh, në përkujtim të çlirimit të vitit 1944 nga fashizmi. Tre prerjet më të vogla mbetën të ngjashme në dizajn me serinë e vitit 1964, por tregonin "1944-1969" në anën e përparme. Monedhat prej 50 çentrash dhe lekësh tregonin imazhe patriotike dhe ushtarake. Në vitin 1988, u lançua një ridizajnim i tretë i monedhave prej alumini 5, 10, 20, 50 qintarë dhe 1 Lek. Monedhat prej 50 qindarkash dhe 1 Lek ishin problematikisht identike në madhësi, peshë dhe pamje, kështu që monedhat prej alumini dhe bronzi prej 1 Lek me mbishkrimin "Republika Popullore Socialiste e Shqipërisë" u lançuan më vonë atë vit për identifikim më të mirë. Në vitin 1989, u lançua një monedhë bakri-nikel prej 2 Lekësh. Të tre këto seri monedhash mbetën në qarkullim gjatë dhe menjëherë pas revolucionit të vitit 1991. Më 1 janar 1992, këto monedha humbën statusin e tyre ligjor të kursit, duke i bërë praktikisht çintarët të vjetëruar. CERTIFIKATA TË KËMBIMIT VALUTOR Ngjashëm me shumë vende të tjera socialiste, Shqipëria lëshonte certifikata këmbimi valutor, të cilat qarkullonin vetëm në dyqane të caktuara posaçërisht, dhe shkëmbimi i tyre me kartëmonedha të rregullta lek ishte i ndaluar. LEKU I TRETË Në vitet 1995 dhe 1996, u vunë në qarkullim monedha të reja me prerje 1 Lek, 5 Lekë, 10 Lekë, 20 Lekë dhe 50 Lekë, me një monedhë bimetalik prej 100 Lekësh të shtuar në vitin 2000. Këto monedha përdorin shkronjën e në vend të shkronjës ë të saktë, por kartëmonedhat shkruhen saktë. MONEDHA PËRKUJTIMORE Në vitin 2001, u emetuan 100 Lekë dhe 200 Lekë me temë integrimin e Shqipërisë në BE dhe 50, 100 dhe 200 lekë me temë 500-vjetorin e Statujës së Davidit. Në vitin 2002, u emetuan 50 Lekë dhe 100 Lekë për 90-vjetorin e Pavarësisë së Shqipërisë dhe 20 Lekë me temën e Antikitetit Shqiptar. Në vitin 2003, u emetua 50 Lekë në kujtim të 100-vjetorit të vdekjes së Jeronim De Radës. Në vitin 2004, u emetua 50 Lekë me temën e Antikitetit Shqiptar që përshkruante kostumet tradicionale të Shqipërisë dhe Dea-n e lashtë. Në vitin 2005, u emetuan 50 Lekë për 85-vjetorin e shpalljes së Tiranës kryeqytet dhe me temën e kostumeve tradicionale të Shqipërisë. ——— Burimi: ky artikull është përkthyer dhe përshtatur nga artikulli “Albanian lek” në Wikipedia anglisht (https://en.wikipedia.org/wiki/Albanian_lek), shkruar nga kontribuesit e Wikipedia-s (https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Albanian_lek&action=history), i publikuar nën licencën CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.sq). Ky përkthim shpërndahet me të njëjtën licencë. Përkthimi është bërë automatikisht dhe mund të përmbajë pasaktësi. Foto: Wächter, Public domain, nëpërmjet Wikimedia Commons (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Albanien2.jpg).